माजी पंतप्रधान डॉ.मनमोहन सिंग यांचे वयाच्या ९२ व्या वर्षी दिल्ली येथील ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस (एम्स) येथे निधन झाले. आज सायंकाळी त्यांची तब्येत अचानक बिघडल्याने त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले असता त्यांचा मृत्यू झाला. दिल्ली एम्सने अधिकृत बुलेटिन जारी केले आहे.
भारत सरकारच्या सूत्रांनी सांगितले की, डॉ. मनमोहन सिंग यांच्यावर पूर्ण शासकीय सन्मानाने अंत्यसंस्कार केले जातील. उद्याचे सर्व शासकीय कार्यक्रम रद्द करण्यात आले आहेत. तसेच 7 दिवसांचा राष्ट्रीय दुखवटा जाहीर करण्यात आला आहे. उद्या सकाळी 11 वाजता मंत्रिमंडळाची बैठक होणार आहे.
मनमोहन सिंग यांनी त्यांच्या पहिल्या अर्थसंकल्पीय भाषणाची सांगता या शब्दांनी केली…
‘जगातील कोणतीही शक्ती ज्याची वेळ आली आहे त्याला थांबवू शकत नाही. मी या आदरणीय सभागृहाला सुचवितो की जगातील एक प्रमुख आर्थिक शक्ती म्हणून भारताचा उदय हा असाच एक विचार आहे.#मनमोहनसिंग pic.twitter.com/IkTfH6UFHr
– एनडीटीव्ही इंडिया (@ndtvindia) 26 डिसेंबर 2024
दिल्ली एम्सने एक पत्र जारी करून म्हटले आहे की, ‘आम्ही भारताचे माजी पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांचे वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन झाल्याची बातमी अत्यंत दुःखाने सांगत आहोत. त्यांना रात्री 8.06 वाजता एम्स, नवी दिल्लीच्या वैद्यकीय आणीबाणीत आणण्यात आले. सर्व प्रयत्न करूनही त्यांना वाचवता आले नाही आणि रात्री ९.५१ वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आले.
मनमोहन सिंग यांचे निधन, NDTV कॅमेरात काँग्रेस कार्यकर्ता रडला #मनमोहनसिंग , #काँग्रेस , @prashantjourno pic.twitter.com/J7atPtbRwD
– एनडीटीव्ही इंडिया (@ndtvindia) 26 डिसेंबर 2024
राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी लिहिले की, ‘माजी पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग जी अशा दुर्मिळ राजकारण्यांपैकी एक होते ज्यांनी शिक्षण आणि प्रशासन या दोन्ही जगात समान सहजतेने काम केले. सार्वजनिक कार्यालयातील त्यांच्या विविध भूमिकांमध्ये त्यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. देशसेवेसाठी, त्यांच्या निर्दोष राजकीय जीवनासाठी आणि अत्यंत नम्रतेसाठी ते नेहमीच स्मरणात राहतील. त्यांचे जाणे आपल्या सर्वांचे मोठे नुकसान आहे. मी भारताच्या महान सुपुत्रांपैकी एकाला श्रद्धांजली अर्पण करतो आणि त्यांचे कुटुंब, मित्र आणि चाहत्यांसाठी माझ्या संवेदना व्यक्त करतो.
माजी पंतप्रधान डॉ मनमोहन सिंग जी हे अशा दुर्मिळ राजकारण्यांपैकी एक होते ज्यांनी शैक्षणिक आणि प्रशासनाच्या जगालाही तितक्याच सहजतेने वेढले. सार्वजनिक कार्यालयातील त्यांच्या विविध भूमिकांमध्ये, त्यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. तो नेहमीच असेल…
– भारताचे राष्ट्रपती (@rashtrapatibhvn) 26 डिसेंबर 2024
डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या निधनावर पीएम मोदींनी X वर एका पोस्टमध्ये लिहिले, ‘डॉ. मनमोहन सिंग आणि मी ते पंतप्रधान असताना आणि मी गुजरातचा मुख्यमंत्री असताना नियमित बोलायचो. राज्यकारभाराशी संबंधित विविध विषयांवर आमची सखोल चर्चा व्हायची. त्यांची बुद्धिमत्ता आणि नम्रता नेहमीच दिसून येत होती. या दु:खाच्या प्रसंगी, माझ्या संवेदना डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या कुटुंबियांसोबत, त्यांचे मित्र आणि असंख्य प्रशंसक आहेत. ओम शांती.’
डॉ. मनमोहन सिंग आणि मी ते पंतप्रधान असताना आणि मी गुजरातचा मुख्यमंत्री असताना नियमितपणे संवाद साधत होतो. शासनाशी संबंधित विविध विषयांवर आमच्यात विस्तृत चर्चा होईल. त्यांची बुद्धी आणि नम्रता नेहमीच दिसून येत असे.
या दुःखाच्या प्रसंगी माझे विचार त्यांच्या कुटुंबासोबत आहेत… pic.twitter.com/kAOlbtyGVs
— नरेंद्र मोदी (@narendramodi) 26 डिसेंबर 2024
मनमोहन सिंग यांनी अफाट बुद्धिमत्ता आणि निष्ठेने भारताचे नेतृत्व केले, असे काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी ट्विट केले आहे. त्यांची नम्रता आणि अर्थशास्त्राची सखोल जाण यातून राष्ट्राला प्रेरणा मिळाली आहे. आपल्यापैकी लाखो जे त्यांचे चाहते होते ते त्यांना अभिमानाने स्मरणात ठेवतील.
मनमोहन सिंग यांनी अफाट शहाणपण आणि सचोटीने भारताचे नेतृत्व केले. त्यांची नम्रता आणि अर्थशास्त्राची सखोल जाण यातून राष्ट्राला प्रेरणा मिळाली.
सौ. यांना माझ्या मनःपूर्वक संवेदना. कौर आणि कुटुंब.
मी एक मार्गदर्शक आणि मार्गदर्शक गमावला आहे. आपल्यापैकी लाखो ज्यांनी त्याचे कौतुक केले ते त्याच्या स्मरणात राहतील… pic.twitter.com/bYT5o1ZN2R
—राहुल गांधी (@RahulGandhi) 26 डिसेंबर 2024
मनमोहन सिंग यांनी दोन वेळा देशाचे पंतप्रधानपद भूषवले. याआधीही प्रकृतीच्या कारणास्तव त्यांना अनेकदा रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. त्यांच्या निधनाने देशाने एक महान नेता गमावला आहे, ज्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने अभूतपूर्व आर्थिक विकासाच्या दिशेने पावले टाकली.
डॉ. मनमोहन सिंग हे भारतीय राजकारणातील प्रमुख नेते होते आणि त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने अभूतपूर्व आर्थिक वाढ आणि विकास पाहिला. 2004 ते 2014 पर्यंत पंतप्रधान म्हणून काम करताना त्यांनी भारताला एक मजबूत जागतिक आर्थिक शक्ती बनवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या निधनाने भारतीय राजकारण आणि अर्थव्यवस्थेची कधीही भरून न येणारी हानी झाली आहे.
#BREAKING माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांचे वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन, दिल्ली एम्सने हेल्थ बुलेटिन जारी केले #मनमोहनसिंग , #DelhiAiims pic.twitter.com/qF2cy3G51P
– एनडीटीव्ही इंडिया (@ndtvindia) 26 डिसेंबर 2024
डॉ. मनमोहन सिंग 1991 पासून राज्यसभेचे सदस्य होते, जिथे ते 1998-2004 पर्यंत विरोधी पक्षनेते होते. 2004 आणि 2009 मध्ये काँग्रेस पक्षाच्या ऐतिहासिक विजयानंतर त्यांनी 22 मे 2004 आणि पुन्हा 22 मे 2009 रोजी पंतप्रधानपदाची सूत्रे स्वीकारली.
माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांच्या निधनावर काँग्रेस नेते शशी थरूर म्हणाले की, हे अत्यंत दुःखद आहे. देशाची सेवा करणारे ते महान पंतप्रधान होते. आम्ही आमचे सर्व कार्यक्रम रद्द करून परत दिल्लीला जात आहोत.
26 सप्टेंबर 1932 रोजी अविभाजित भारताच्या (आता पाकिस्तान) पंजाब प्रांतातील गाह गावात गुरुमुख सिंग आणि अमृत कौर यांच्या घरी जन्मलेल्या सिंग यांनी 1948 मध्ये पंजाबमध्ये मॅट्रिक पूर्ण केले. त्यांची शैक्षणिक कारकीर्द त्यांना पंजाबमधून केंब्रिज, यूके येथे घेऊन गेली जिथे त्यांनी 1957 मध्ये अर्थशास्त्रात प्रथम श्रेणी ऑनर्स पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर सिंग यांनी 1962 मध्ये ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटीच्या नफिल्ड कॉलेजमधून अर्थशास्त्रात ‘डी. फिल’ पदवी मिळवली.
माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांच्या सरकारमध्ये त्यांनी 1985 ते 1987 या काळात भारतीय नियोजन आयोगाचे प्रमुख पदही भूषवले होते. त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्येही काम केले. याशिवाय ते 1982 ते 1985 या काळात रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) गव्हर्नरही होते. या काळात त्यांनी बँकिंग क्षेत्रात अनेक सुधारणा केल्या. ज्यासाठी त्यांची आजही आठवण येते.
1987 ते 1990 या काळात डॉ. मनमोहन सिंग यांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्ये दक्षिण आयोगाचे महासचिव म्हणून कार्यभार सांभाळला. मनमोहन सिंग 1991 मध्ये आसाममधून राज्यसभा सदस्य म्हणून निवडून आले. 1995, 2001, 2007 आणि 2013 मध्ये ते पुन्हा वरच्या सभागृहाचे सदस्य होते. 1998 ते 2004 पर्यंत केंद्रात अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखालील एनडीए सरकार असताना मनमोहन सिंग हे राज्यसभेत विरोधी पक्षनेते होते.
1999 मध्ये त्यांनी दक्षिण दिल्लीतून निवडणूक लढवली, पण त्यांना विजय मिळवता आला नाही. विशेष म्हणजे 2009 ची लोकसभा निवडणूक काँग्रेसने मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली लढवली होती. मात्र, ते स्वत: निवडणुकीच्या रिंगणात उतरले नाहीत. राज्यसभेचे सदस्य असताना पंतप्रधान होण्याचा विक्रमही त्यांच्या नावावर आहे.
मनमोहन सिंग यांनी देशातील आर्थिक सुधारणांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावलेल्या डॉ. 1991 मध्ये पीव्ही नरसिंह राव यांच्या सरकारमध्ये ते अर्थमंत्रीही होते. अर्थसंकल्पादरम्यान त्यांनी उदारीकरण, खाजगीकरण आणि जागतिकीकरणाशी संबंधित अनेक घोषणा केल्या होत्या, ज्यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला नवी चालना मिळाली.
मनमोहन सिंग यांना 1987 मध्ये पद्मविभूषण हा भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. याशिवाय 1995 मध्ये भारतीय विज्ञान काँग्रेसचा जवाहरलाल नेहरू जन्मशताब्दी पुरस्कार, 1993 मध्ये सर्वोत्तम अर्थमंत्री म्हणून एशिया मनी पुरस्कार, 1956 मध्ये केंब्रिज विद्यापीठाचा ॲडम स्मिथ पुरस्कार अशा अनेक सन्मानांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे. यासोबतच केंब्रिज आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठासह अनेक विद्यापीठांकडून त्यांना मानद पदव्या देण्यात आल्या.
मनमोहन सिंग यांचा जन्म 26 सप्टेंबर 1932 रोजी अविभाजित भारताच्या पाकिस्तानातील पंजाब प्रांतात झाला. पंजाब विद्यापीठ आणि ब्रिटनच्या केंब्रिज विद्यापीठातून त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले. यानंतर त्यांनी 1962 मध्ये ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात डी.फिलही केले.
